Z kadrów
Pieskiego popołudnia,
Obywatela poza wszelkim podejrzeniem i
Nie oglądaj się teraz spoglądają na nas zasępione twarze trzech mężczyzn. Każdy z nich co prawda, ma nieco odmienne powody do bycia w tym momencie niezadowolonym: Sonny Wortzik (Al Pacino) właśnie dokonał nieudanego napadu na bank, w wyniku którego stał się, wbrew własnej woli, panem życia i śmierci ośmiorga zakładników i gorączkowo próbuje znaleźć wyjście z tej niewygodnej sytuacji; Inspektor Wydziału Zabójstw (Gian Maria Volonté) w pierwszej sekwencji filmu zamordował kochankę i obecnie jest rozdarty pomiędzy chęcią grania w kotka i myszkę z kolegami po fachu, a naturalnym odruchem zatarcia śladów zbrodni; z kolei John Baxter (Donald Sutherland) po tragicznej śmierci córki udaje się z żoną do Wenecji, lecz zamiast ukojenia ponownie spotyka na swojej drodze śmierć...
Te trzy wybitne filmy wbrew pozorom więcej łączy niż dzieli i z pewnością nieprzypadkowa w tym kontekście jest ich data powstania: pierwsza dekada szalonych i zbuntowanych lat siedemdziesiątych. Sidney Lumet, Elio Petri i Nicolas Roeg tchnęli w nie ducha nieskrępowanej niczym kontestacji, szydząc z reguł gatunkowych, w które wpisali swoje historie.
Pieskie popołudnie rozpoczyna scena jednego z najbardziej nieudolnych napadów na bank w historii kina, zaś w dalszej części filmu zakładnicy zaprzyjaźniają się do pewnego stopnia z porywaczami.
Śledztwo skonstruowane zostało na zasadzie odwróconego kryminału, w którym winny znany jest widzom od samego początku, a cała zagadka polega na tym, kiedy zostanie odkryty (rzecz jasna nieprędko, gdyż pomimo wielu obciążających go dowodów, jest "obywatelem poza wszelkim podejrzeniem").
Nie oglądaj się... posiada najbardziej klasyczną konstrukcję horroru/thrillera psychologicznego, choć w nim również nie o proste straszenie duchami chodzi.
A skoro tak, to o co chodzi? Na to pytanie nie ma jednej, dobrej odpowiedzi. Żaden z twórców nie stara się wyjaśnić zbyt wiele, pozostawiając kwestie motywacji bohaterów w sferze domysłów i niedomówień. Wiemy, że wszyscy oni są swoistymi odmieńcami, wyrzutkami, noszącymi wewnątrz jakąś skazę, dążącymi do autodestrukcji - "I'm dying" powtarza wciąż i wciąż porywacz Sonny. Wiemy, że buntują się przeciwko zastanemu porządkowi społecznemu i stojącym na ich straży instytucjom. Bohater
Pieskiego popołudnia staje się na moment bożyszczem tłumów i gwiazdą mediów, gdy skanduje antypolicyjne i antywięzienne hasła oraz rozrzuca po ulicy skradzione pieniądze. Jak na współczesnego Robin Hooda przystało występuje w obronie uciśnionych - a konkretnie mniejszości gejowskiej, która przeżywała wówczas w Stanach burzliwy okres walki o podstawowe prawa obywatelskie. Postać Inspektora narysowana została przez Gian Maria Volonté bardzo grubą, jaskrawą kreską, miejscami do złudzenia przypominającą emploi "największej gwiazdy epoki faszyzmu", czyli samego Duce. W swoich płomiennych przemówieniach udowadnia, iż "cywilizacja opiera się na represji", popiera cenzurę, podsłuchy, donosicielstwo i brutalne metody przesłuchań. Jednocześnie zostaje pokonany własną bronią przez jednego z aresztowanych - młodego anarchistę i zrazem jedynego świadka jego zbrodni. "Nigdy cię nie wydam" - śmieje mu się w twarz młodzieniec - "Kryminalista na czele policji. To znakomite!". Zatem normy, reguły, instytucje tworzące kulturę jako źródło cierpień? Jest to również pewien trop interpretacyjny dla filmu Nicolasa Roega. W Nie oglądaj się teraz jasny, klarowny, racjonalny świat Johna Baxtera w mgnieniu oka rozpada się na kawałki, których nie sposób już poukładać w jedną, logiczną całość. Ale odpowiedzi może być znacznie więcej.
W każdym razie koktajl Lumet-Petri-Roeg smakuje wyjątkowo interesująco.
Pieskie popołudnie (USA, 1975)
reż. Sidney Lumet
wyst. Al Pacino, John Cazale, Chris Sarandon
Śledztwo w sprawie obywatela poza wszelkim podejrzeniem (Włochy, 1970)
reż. Elio Petri
muz. Ennio Morricone
wyst. Gian Maria Volonte, Florinda Bolcan, Orazio Orlando
Nie oglądaj się teraz (Wlk Brytania, 1973)
reż. Nicolas Roeg
wyst. Donald Sutherland, Julie Christie
„Globalne Hollywood, filmowa Europa i polskie kino po 1989 roku” Marcina Adamczaka to pozycja wyjątkowa na polskim rynku wydawniczym poświęconym tematyce filmowej. Tegoroczny laureat nagrody im. Krzysztofa Mętraka przeprowadza w niej wielowymiarową analizę kondycji współczesnej kinematografii, wykazując, w jak ogromnym stopniu jest ona uwarunkowana przez czynniki ekonomiczne, polityczne i instytucjonalne.
„W jego twórczości rytm serca nierozerwalnie współbrzmiał z konwulsjami Historii. Żył i pamiętał za wszystkich” – tymi oto słowami Laurence Schifano, francuska filmoznawczyni, kończy swoją pięciuset stronnicową biografię Luchino Viscontiego o znamiennym podtytule Ogień namiętności. I rzeczywiście, pasji oraz ognia, a właściwie patosu i egzaltacji nie sposób tej książce odmówić.
Jak wiemy Rio Bravo jest odpowiedzią Howarda Hawksa na W samo południe Freda Zinnemanna. Reżysera tak ubodła wizja szeryfa w wykonaniu Gary'ego Coopera (który, jego zdaniem, biegał tylko po całym miasteczku błagając o pomoc), że sam postanowił nakręcić film o tym, jak naprawdę zachowywało się w sytuacjach kryzysowych społeczeństwo Dzikiego Zachodu. Tutejszego szeryfa - Johna T. Chance'a (John Wayne) - nikt nie lekceważy, i to on sam dobiera sobie współpracowników (choć wybór ma dość ograniczony, to prawda). Jego autorytet zostaje wystawiony na próbę, kiedy aresztuje brata wysoko postawionej miejscowej szychy. Od tej pory całe miasteczko - za wyjątkiem kilku prawych towarzyszy- zwraca się i knuje przeciwko niemu, starając się odbić bandziora. Zaczyna się gra z czasem. John Wayne oraz jego pomocnicy: Dude, leczący się z alkoholizmu zastępca szeryfa (Dean Martin), Stumpy, rubaszny acz utykający na jedną nogę staruszek (Walter Brennan) oraz Colorado, nieco beszczelny lecz inteligentny młodzieniec (Ricky Nelson) muszą wytrzymać do czasu przyjazdu szeryfa stanowego. A na dodatek w miateczku pojawia się piękna kobieta, która przyjechała dyliżansem (a takie damy, jak wiadomo, są najniebezpieczniejsze) i nie ma wcale ochoty nim odjechać...
Teraz wykonujemy przeskok w czasie o pięćdziesiąt lat i lądujemy we współczesnych Stanach Zjednoczonych, bezlitośnie wykrzywionych w filmowym zwierciadle braci Coen. Gatunkowo Burn After Reading (Tajne przez poufne) to komedia, ale w rodzaju tych, gdzie śmiech zamiera nam w gardle. Galeria niewyobrażalnych kretynów zaludniająca tę historię jest doprawdy wyjątkowa: sfrustrowany były agent CIA, postanawiający z zemsty na pracodawców opublikować swoje wspomnienia (John Malkovich), jego zimna, aseksualna żona, wnosząca o rozwód, gdy tylko mąż traci pracę (Tilda Swinton), jej kochanek (George Clooney), nałogowy kobieciarz, wielbiciel parkietów i erotycznych zabawek oraz dwójka "najgorszych szantażystów świata" (Brad Pitt oraz Frances McDormand), którzy wchodzą w posiadanie dokumentów Malkovicha i za pieniądze z okupu chcą opłacić operacje plastyczne tej ostatniej. Ciąg absurdalnych problemów, w które się pakują bohaterowie komentują, śledzący ich, agenci CIA, ale nawet oni nie potrafią zrozumieć zależności przyczynowo-skutkowych rozgrywających się na ich oczach wydarzeń. Ostatecznie akta śledztwa lądują w archiwach z adnotacją "Burn After Reading".
